Tramwaje w Wolnym Mieście Gdańsku
W 1864 r. została uruchomiona linia omnibusu konnego z Gdańska do Sopotu. Dziewięć lat później, 23 czerwca 1873 r., firma Deutsche Pferdeeisenbahn uruchomiła pierwszą linię tramwaju konnego; jej trasa prowadziła z centrum Gdańska - przez Wrzeszcz - do Oliwy.
W 1891 r. powstaje firma Danziger Straßeneisenbahn, która zostaje w 1894 r. przejęta przez firmę AEG z Berlina. W 1895 r. przebudowuje ona tory, montuje sieć trakcyjną i buduje elektrownię. 12 sierpnia 1896 r. uruchomiona zostaje pierwsza linia tramwaju elektrycznego. W tym samym roku AEG przekazała tramwaje pod administrację firmy Allgemeine Straßen- und Eisenbahngesellschaft z oddziałem w Gdańsku. W 1899 powstaje w Nowym Porcie firma Danziger Elektrische Straßenbahn.
W 1903 r. następuje połączenie obu działających firm i powstanie jednej Danziger Elektrische Straßenbahn. Firma z Wrzeszcza wniosła 22,4 km tras, 67 wagonów silnikowych i 67 wagonów doczepnych, elektrownię i 4 zajezdnie. Firma z Nowego Portu wniosła 14,3 km tras, 20 wagonów silnikowych i 16 doczepnych oraz zajezdnię z elektrownią.
1 lipca 1927 roku przedłużono linię nr 4 na Stogi. W 1929 roku oddano do użytku nową drogę prowadzącą do Nowego Portu - ul. Marynarki Polskiej (Paul Beneke Weg), ułożono na niej tory tramwajowe likwidując jednocześnie jednotorową linię biegnącą wzdłuż nabrzeża. W 1930 roku położono nowe tory na ul. Hallera (Ostseestraße), Mickiewicza (Bärenweg) i Legionów (Heeresanger). Siedzibę dyrekcji przeniesiono na ul. Jaśkowa Dolina (Jäschkentalerweg). W 1937 roku oddano do użytku nową zajezdnię tramwajową we Wrzeszczu.
) | Nagłówek oryginalnego listownika Danziger Elektrische Straßenbahn |
) | Banknot zastępczy wydany przez Danziger Elektrische Straßenbahn |
) | Rozkład jazdy tramwajów i autobusów |
W 1914 r. wprowadzono numerację poszczególnych linii, do tej pory o kierunku jazdy informowała tabliczka z nazwą przystanku docelowego.
W latach dwudziestych funkcjonowalo już w Gdańsku dziesieć linii tramwajowych.
| 1 | DANZIG Kohlen Markt - Stadtgraben - Große Allee - Hauptstraße - Friedrich Allee - Kronprinzen Allee - LANGFUHR Friedensschluß | ) ) |
| 2 | DANZIG Kohlen Markt - Stadtgraben - Große Allee - Hauptstraße - Friedrich Allee - Kronprinzen Allee - OLIVA | ) ) ) |
| 3 | DANZIG Hansaplatz - Stadtgraben - Holz Markt - Kohlen Markt - Langgasse - Langer Markt - Langgarten - DANZIG Weidengasse | ) |
| 4 | DANZIG Hansaplatz - Stadtgraben - Holz Markt - Kohlen Markt - Langgasse - Langer Markt - Langgarten - Troyl - HEUBUDE Strand | ) ) |
| 5 | DANZIG Weidengasse - Langgarten - Langer Markt - Langgasse - Stadtgraben - Große Allee - Ostseestraße - Bärenweg - Max-Halbe-Platz - LANGFUHR Heeresanger | ) ) |
| 6 | DANZIG An der Reitbahn - Altschottland - Günther Schaffer Wall - OHRA Bahnhof | ) |
| 7 | DANZIG Silberhütte - Neugarten - Karthauserstraße - SCHIDLITZ | ) |
| 8 | DANZIG Breitegasse - Holz Markt - Pfefferstadt - Hanzaplatz - Schichaugasse - Paul Beneke Weg - Wilhelmstraße - NEUFAHRWASSER Albrehtstraße | ) ) ) |
| 9 | LANGFUHR Brunshöferweg - Max-Halbe-Platz - Brösenerweg - Danzigerstraße - Brösen - Neufahrwasserweg - Wilhelmstraße - NEUFAHRWASSER Olivaerstraße | ) ) ) |
| 10 | OLIVA Am Markt - Am Schloßgarten - Seestraße - GLETTKAU | ) ) |
Bilety tramwajowe i autobusowy z przedwojennego Gdańska:
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
) |
Danzig (Gdańsk) - Langfuhr (Wrzeszcz) - 25 pfennigów
Danzig (Gdańsk) - Oliva (Oliwa) - 35 pfennigów
Danzig (Gdańsk) - Brösen (Brzeźno) - 30 pfennigów
Danzig Hauptbahnhof (Gdańsk Dworzec Główny) - Weidengasse (ul. Łąkowa) - 15 pfennigów
Danzig Hansaplatz (Gdańsk plac Hanzy) - Heubude (Stogi) - 30 pfennigów
Danzig Kohlenmarkt (Gdańsk Targ Węglowy) - Ohra (Orunia) - 30 pfennigów
Danzig Silberhütte (Gdańsk Hucisko) - Emaus (Emaus) - 15 pfennigów
Langfuhr (Wrzeszcz) - Brösen (Brzeźno) - 15 pfennigów
Oliva (Oliwa) - Glettkau (Jelitkowo) - 15 pfennigów
) | Zajezdnia przy Lenzgasse (okolice ul. Łąkowej) |
) | Zajezdnia we Wrzeszczu przy Al. Wojska Polskiego (Am Friedenschluß) |
) | Orkiestra dęta Tramwajów gdańskich (Straßenbahn Kapelle Danzig) ) |
Początkowo tramwaje pobierały prąd z sieci trakcyjnej za pomocą odbieraka drążkowego zakończonego miedzianą rolką. Przewód trakcyjny miał na skrzyżowaniach i rozgałęzieniach wmontowane specjalne wstawki mosiężne, zapewniające prawidłowy przebieg rolki. W latach 20-tych wprowadono do użytkowania tramwaje z klasycznym odbierakiem nożycowym - pantografem. Taki odbierak umożliwiał lepszy pobór mocy i przez to stosowanie zestawów złożonych z wagonu silnikowego i doczepngo. Użycie takich odbieraków wymagało przebudowy sieci trakcyjnej i usunięcia wstawek. Do 1939 r. przebudowano większość linii z wyjątkiem trasy 6 i 7.
W latach 30-tych można było spotkać w Gdańsku wiele różnych modeli wagonów tramwajowych. Używano wagonów pochodzących jeszcze sprzed I wojny, które poddano przebudowie zabudowując platformy, a także nowszych dwu- i czteroosiowych. Część wagonów powstawała w gdańskiej firmie Danziger Waggonfabrik, inne pochodziły np. z firmy Herbrandt z Kolonii. W czasie II wojny do Gdańska trafiły również tramwaje serii N. Bardzo ciekawym modelem był model serii 242 - pierwszy w Gdańsku tramwaj z częściowo obniżoną podłogą. Do dzisiaj na linii turystycznej jeździ Bergmann nr 266 wyprodukowany w 1927 r. przez Danziger Waggonfabrik.
Tramwaje często pojawiały się na pocztówkach:
) | Niskopodłogowy Pullman przy dworcu głównym |
) | Przystanek końcowy linii nr 6 na Orunii (Ohra) |
) | Tramwaj na Długim Targu (Langer Markt) |
) | Przystanek końcowy linii 10 w Jelitkowie (Glettkau) |
) | Tramwaj na ul. Oliwskiej (Olivaerstraße) w Nowym Porcie (Neufahrwasser) |
) | Trzywagonowy skład linii 8 na Targu Drzewnym (Holzmarkt) |
) | Tramwaj linii 7 na ul. Nowe Ogrody (Neugarten) |
) | Przystanek końcowy linii 8 na ul. Szerokiej (Breitegasse) |
) | Tramwaj na ul. Podwale Grodzkie (Stadtgraben) ) |
) | Bergmann z przyczepą na moście przy Bramie Stągiewnej (Milchkannentor) ) |
) | Mijające się dwa zestawy na ul. Długie Ogrody (Langgarten) |
Inne zdjęcia gdańskich tramwajów:
) | Tramwaj linii 2 - model 155 |
) | Tramwaj linii 1 - model 303 - niskopodłogowy Pullman |
) | Przyczepa linii 1 - model 371 - niskopodłogowy Pullman |
) | Tramwaj linii 4 - model 258 - Bergmann z przyczepą 48 |
) | Tramwaj linii 2 - model 301 - niskopodłogowy Pullman - przy Podwalu Grodzkim (Stadtgraben) |
) | Tramwaj linii 8 - model 280 - jadący do Nowego Portu (Neufahrwasser) |
) | Tramwaj linii 2 - model 302 - niskopodłogowy Pullman - w okolicy Huciska (Silberhütte) |
) | Tramwaj linii 2 - model 272 - w okolicy Huciska (Silberhütte) |
) | Tramwaj linii 5 - model 266 - Bergmann - w okolicy Huciska (Silberhütte) jadący na ul. Łąkową (Weidengasse) |
) | Tramwaj linii 10 - model 241 - niskopodłogowy Pullman - na przystanku końcowym w Jelitkowie (Glettkau) |
) | ul. Opata Rybińskiego (Am Schloßgarten) w Oliwie - linia 10 - model 242 |
) | Pętla tramwajowa w Oliwie - linia 2 - Pullman |
) | Pętla tramwajowa w Oliwie - linia 2 - Pullman |
) | ul. Wita Stwosza (Kronprinzen Allee) w Oliwie - linia 2 - Pullman |
) | Wały Jagiellońskie (Dominikswall) - linia 2 - model 242 |
) | Podwale Grodzkie (Stadtgraben), przystanek przy dworcu - linia 1 - model 242 |
) | Przystanek przy Dworcu Głównym - linia 8 - model 280 |
) | Podwale Grodzkie (Stadtgraben), przystanek przy dworcu - linia 2 - Pullman |
) | Hucisko (Silberhütte) - linia 7 - tramwaj z firmy Herbrandt |
) | ul. Pomorska (Seestraße) w Jelitkowie - linia 10 |
) | Róg ul. Wolności (Wilhelmstraße) i Władysława IV (Bergstraße) w Nowym Porcie - linia 9 - Bergmann |
) | ul. Grunwaldzka (Hauptstraße) we Wrzeszczu - linia 1 - Bergmann |
) | Przystanek przy ul. Sandomierskiej (Boltengasse) na Orunii - linia 6 - Bergmann |
) | Bergmann linii 6 na ul. Stadtgebiet (Trakt Św. Wojciecha) w okolicy ul. Podmiejskiej (An der Schönfelder Brücke) na Orunii. |
) | Wjazd na ul. Długą (Langgasse) - linia 4 - Bergmann ) |
) | Długie Ogrody (Langgarten) - linia 4 - Bergmann |
) | Otwarcie linii 4 na Stogi (Heubude) - Bergmann |
) | Przystanek na Targu Węglowym (Kohlen Markt) |
) | Bergmann przy Bramie Stągiewnej (Milchkannentor) |
) | Przystanek na Długim Targu (Langer Markt) ) |
) | Wjazd w Aleję Wojska Polskiego (Friedrich Allee) ) |
) | Bergmann linii 2 na Al. Zwycięstwa (Große Allee) |
) | Na Zielonym Moście (Grüne Brücke) |
) | Skład z wagonem doczepnym przy Bramie Wyżynnej (Hohes Tor) |
) | Skład linii 6 z dwoma wagonami doczepnymi na Zaroślaku (Petershagen) ) |
) | Tramwaj wjeżdżający na Targ Drzewny (Holz Markt) |
) | Bergmann z dwoma starymi wagonami doczepnymi przy plaży na Stogach (Heubude) |
) | Bergmann na pętli przy plaży na Stogach (Heubude) |
) | Przystanek na Długim Targu (Langer Markt) - wagony z odbierakiem rolkowym |
) | Bergmann linii 5 na Długim Targu (Langer Markt) ) |
) | Przystanek na ul. Długiej (Langgasse) przy budynku poczty |
) | Marjell'chen - tramwaj - model 242 linii 10 przy bramie parku oliwskiego ) |
) | Tramwaj linii 1 wjeżdżający na Targ Węglowy (Kohlen Markt) |
) | Przystanek tramwajowy na Targu Drzewnym (Holz Markt) |
) | Tramwaj na Hansaplatz |
) | Tramwaj z dwoma wagonami doczepnymi na Zielonym Moście (Grüne Brücke). |
) | Tramwaj przy kościele na Stogach (Heubude). |
) | Tramwaj jadący od strony pętli przy plaży na Stogach (Heubude). |
) | Przystanek tramwajowy Heimstätte na ul. Wita Stwosza (Friedenschluß). |
) | Nocne zdjęcie tramwaju na Długim Targu (Langermarkt). |
) | Tramwaj wyjeżdżający z ul. Długiej (Langgasse) na Targ Węglowy (Kohlen Markt) |
) | Tramwaj linii 3 na przystanku na Targu Węglowym (Kohlen Markt) |
) | Bergmann na ul. Długiej (Langgasse) |
) | Tramwaj nr 270 na ul. Łąkowej (Weidengasse). |
) | Wnętrze tramwaju model 242 |
